ana sayfa english
 
AC/DC  iorange2arrow Kesintisiz Güç Kaynağı   iorange2arrow Teknik Servis   iorange2arrow Bilgi Merkezi
spc
RMS (Etkin Değer) ve Ortalama Değer

Alternatif bir akımın RMS değeri sabit bir direnç yükünden geçen ve aynı miktarda ısı enerjisi üreten DC akımın değerine eşittir. RMS Karesel Ortalama Değer (Root Mean Square) anlamına gelir ve Etkin Değer, Efektif Değer olarak da isimlendirilir.

Bir işaretin RMS değeri ayrık (dijital) olarak hesaplanırken şu adımlar izlenir:
- İşaretin bir periyot boyunca belirli örnekleme zamanıyla genlik değerleri alınır
- Alınan bu değerlerin kareleri toplanır
- Bu toplam alınan örnek sayısına bölünür
- Bu bölümün karekökü alınır

Karesel ortalama değer:

RMS değer bu yöntemle hesaplanırken örnekleme ne sık yapılırsa ölçüm hassasiyeti o kadar yüksek olur.

Bir işaretin RMS değeri sürekli (analog) olarak hesaplanırken aşağıdaki formül kullanılır.

Bir işaretin Ortalama Değeri (Mean Value) ise o işaretin zaman ekseni ile arasında kalan alanı ifade etmektedir ve aşağıdaki formül kullanılarak hesaplanır.

Bir işaretin Ortalama Değeri ayrık (dijital) olarak hesaplanırken şu adımlar izlenir:
- İşaretin bir periyot boyunca belirli örnekleme zamanıyla genlik değerleri alınır
- Alınan bu değerleri toplanır
- Bu toplam alınan örnek sayısına bölünür

İdeal bir sinüs dalganın RMS ve Ortalama Değerlerine ilişkin şekil aşağıdaki gibidir.


Aktif Güç, Reaktif Güç

Direnç tipi bir yük gerilim kaynağından gerilimin çarpanı şeklinde bir akım çekmektedir, ancak reaktif yüklerin çektiği akım direnç yükündeki gibi değildir. Reaktif yüklerde de hem gerilim hem de akım dalga şekilleri sinüzoidal olabilir ancak aralarında bir faz farkı vardır. Reaktif yüklerde bir periyot süresince akım ve gerilim işaretleri aynı veya farklı olabilir.

Akım ve gerilim işaretinin farklı olduğu noktalarda güç negatiftir ve güç akışı kullanıcıdan şebekeye doğrudur. Şebekeden çekilen bu enerji kullanılmadan şebekeye geri verilir ve bu dolaşım sırada iletim hatlarındaki dirençlerden dolayı kayıplar oluşur. Yani reaktif güç şebekeyle yük arasında salınan ancak kullanılmayan enerjidir. Aşağıdaki şekilde açık gölgelendirilmiş bölgeler reaktif gücün, koyu gölgelendirilmiş bölgeler ise aktif gücün söz konusu bölgeleri göstermektedir.

Aktif enerji şebeke periyodu boyunca şebekeden çekilen enerjidir, bu da gerilimle akımın çarpımının zaman ekseninin üstünde kalan alandır. Üstte kalan alan (aktif enerji) ile altta kalan alanın (reaktif enerji) farkı yükün harcadığı toplam enerjiyi vermektedir.

Aktif güç [P] ile reaktif güç[Q] birlikte kompleks gücü [S] oluşturmaktadır.

Jeneratör, transformatör, motor gibi elektrikli aygıtların ve iletim hatlarının maliyeti bunların görünür gücüyle orantılıdır. Bunun nedeni bu cihazların yalıtım düzeyinin gerilimle, iletken boyutlarının da akımla orantılı olmasıdır. Aktif güç P’nin fiziksel bir anlamı vardır. Bu gücün büyük bir kısmı yararlı işi karşılar, çok az bir kısmı kayıplardır. Oysa reaktif güç, elektromanyetik cihazlardaki manyetik alanı oluşturur ve yararlı enerji çevriminde kullanılmaz. Gereksiz yere hattı ve iletim aygıtlarını yükleyerek gerilim düşümüne ve kayıplara yol açar. Bu nedenle şebekeden çekilen Q reaktif gücün sıfır olması istenir.

Bu büyüklükler arasında matematiksel şu ilişkiler vardır:


Burada= Güç faktörü olup, yükün etkin gücü ne kadar etkili çektiğinin bir ölçüsüdür. Güç faktörü boyutsuzdur ve idealde GF=PF=1 olması istenir. Böylece reaktif güç sıfır olur ve aynı güç en düşük akımla çekilir ve cihazlardaki ve yükteki olası kayıplar en aza indirilmiş olur.

Yükün karakteristiğinden kaynaklanan sebeplerden dolayı akımın gerilimden ilerde veya geride olması durumunda şebekeden enerjiye dönüşemeyecek yükün çekilmesi başka bir ifade ile işe yaramayan gücün çekilmesindeki güç birimidir.

Rezistif (Direnç Tipi) Yük, Endüktif Yük, Kapasitif Yük:

 Yukarıda dalga şekilleri verilen bu yük çeşitleri için şu özellikler geçerlidir:

a) Yük üzerindeki akım gerilimin bir çarpanı ve akımla gerilim arasında bir faz farkı varsa bu yük çeşidine rezistif (direnç tipi) yük denilmektedir.

b) Yük üzerindeki akımın gerilimden geride olması durumundaki yük çeşidine endüktif yük denilmektedir.

c) Yük üzerindeki gerilimin akımdan geride olması durumundaki yük çeşidine kapasitif yük denilmektedir.

Lineer (Doğrusal) Yük, Non-Lineer (Doğrusal Olmayan) Yük

Lineer adından da anlaşılacağı gibi yükün karakteristiğinin doğrusal olduğunu ifade eder. Yani yük akımı her bir periyotta gerilimin bir fonksiyonudur. Bir başka ifadeyle yük akımıyla gerilim arasında faz farkı olsa bile non-lineer değil yine lineerdir çünkü akım hala gerilimin bir fonksiyonudur. Yük reaktiftir ama lineerdir.

Aşağıda lineer yük çeşitleri görülmektedir. Yük rezistif, endüktif yada kapasitif olsa bile akım gerilimin bir fonksiyonu olduğu sürece yük lineer yüktür.

Eğer yük akımı şebeke gerilimin bir fonksiyonu değilse aralarında bir faz farkı olmamasına rağmen yük non-lineerdir.

Aşağıda gerilim ve akım dalga şekilleri verilen yük çeşitleri için;

a) Burada gerilimle akım her zaman aynı yönde ve akım gerilimin bir fonksiyonu olduğu için şebeke reaktif güç çekilmez ve yük lineerdir.

b) Bu durumda gerilimle akım her zaman aynı yönde değildir. Bu nedenle gerilimle akımın yönlerinin zıt olduğu bölgelerde reaktif güç bileşeni vardır. Reaktif güç bileşeni olmasına rağmen bu yük tipi de lineerdir. Çünkü gerilimin olduğu her noktada akım da çekilmektedir.

c) Bu durumda ise hem gerilim hem de akım her zaman aynı yönlerde olmasına rağmen yükün çektiği akım gerilimin bir fonksiyonu değildir. Başka bir ifadeyle gerilimin olduğu her noktada şebekeden akım çekilmez. Bu nedenle bu yük çeşidi non-lineerdir.

Senkronizasyon:

İki sinyalin frekans ve fazlarının aynı olmasıdır. KGK’larda By-Pass’tan eviriciye geçerken kesintisiz bir geçişin olabilmesi için evirici çıkışının ve By-Pass hattının gerilim ve frekansı değerlerinin aynı olması gerekir. Ayrıca bazı paralel çalışma durumlarında da KGK’lar çıkışlarını senkron hale gelecek düzeneklere sahip olmalıdır.
Güç Faktörü

Güç faktörünün, bir KGK sistemini boyutlandırırken önemli manaları vardır. Güç, birim zamandaki enerjidir ve DC devrelerinde gerilim ve akımın matematiksel çarpımı olarak ifade edilir (Güç=Volt x Amper). Fakat alternatif akımda bir karışıklık mevcuttur. Bazı AC akımları enerji sağlamadan yüke girip çıkabilir. Reaktif veya harmonik akım adı verilen bu akım gerçek güçten fazla olan görünürdeki gücü arttırır. Görünür güç ve gerçek güç arasındaki bu fark güç faktörünün artmasına sebep olur. Güç faktörü gerçek gücün görünür güce oranıdır. Görünür gücün birimi VA’dır. Bundan dolayı herhangi bir sistemdeki gerçek güç, güç faktörüyle VA değerinin çarpımıyla bulunur.

Çoğu elektrikli cihaz için görünür güç (VA) ve gerçek güç (Watt) arasındaki fark çok önemsizdir ve ihmal edilebilir. Fakat tüm bilgisayarlar için fark fazla ve önemlidir. Bir bilgisayar sisteminin güç faktörü 0.65’tir. Bu, görünür gücün (VA) gerçek güçten (Watt) yaklaşık %50 daha fazla olduğu anlamına gelir.

KGK çıkış gücünün yeterli olduğundan emin olmak için KGK’nın VA değeri yükün VA ihtiyacından fazla olmalıdır. Yükün daha düşük olan Watt veya VA değeri kullanılmamalıdır çünkü bu değer çalışma sırasında KGK’dan istenecek ekstra reaktif veya harmonik akımı içermez.

Çoğu KGK üreticisi ürünlerinde Watt ve VA özelliklerini vermemektedir. Bir KGK’nın VA değeri verilmediğinde KGK’nın yükü kaldırıp kaldıramayacağını tespit etmek çok zor olabilir. Gerçekte, Watt değeri verilen bir KGK, eğer yük 0.65 güç faktörü olan bir bilgisayarsa gerekli gücü sağlamayacaktır. Eğer Watt değeri KGK üzerindeki tek değerse VA değerin bu Watt değerine eşit olduğu varsayılmalıdır.
Krest (Tepe) Faktörü

Düşük güç faktörüne ek olarak, bilgisayar yükleri çok yüksek tepe faktörlerine sahip olmaları konusunda da sıra dışılardır. Tepe faktörü yük tarafından çekilen anlık peak akımıyla RMS (Root Mean Square) akımı arasındaki orandır. Çoğu elektriksel uygulamanın 1.4 tepe faktörü vardır. Bir yükün 1.4’ten fazla tepe faktörü olduğunda kaynak (KGK) yükün istediği peak akımını sağlamak zorundadır. Eğer kaynak, akımı sağlayamazsa kaynak gerilimi aşırı tepe (peak) akımı tarafından bozulur. Bundan dolayı eğer bir KGK yükün ihtiyacı olan tepe faktörünü sağlayacak kadar büyük değilse KGK’nın çıkış dalga formu bozulacaktır.

Bir bilgisayarın tepe faktörü ihtiyacı beslendiği kaynağa göre değişir. Tepe faktörü bilgisayar aynı oda içinde başka AC kaynağına takılırsa bile değişebilir. Tepe faktörünün yük ve AC kaynak arasındaki etkileşimden doğmaktadır. Bir bilgisayar yükünün ihtiyacı olan tepe faktörü AC kaynağın dalga formuna bağlıdır. Sinüs dalga kaynağı için bir bilgisayar tipik olarak 2 ila 3 arasında tepe faktörü gösterecektir. Sinüse basamaklı yaklaşıklıklı dalga formu için bilgisayar 1.4 ila 1.9 arasında tepe faktörü gösterecektir. Yüksek tepe faktörü güç kaynağı bileşenlerinin aşırı ısınmasına sebep olur.

Bilgisayar, KGK, surge engelleyici veya güç düzelticiden çalıştırıldığında tepe faktöründeki düşüş (giriş gerilimi dalga formunun aşırı distorsiyonu ile beraber değilse) olumlu bir yan etkidir. Böyle bir distorsiyon, brownout durumuna eşdeğer olan azaltılmış peak gerilimi ile sonuçlanabilir. KGK veya şebeke düzelticisi uygun peak gerilimini sağlayacak şekilde tasarlanmalıdır.

Tepe faktörü kaliteli KGK sistemlerinin yaklaşık olarak tam yükte 3, 1/2 yükte 4, 1/4 yükte 8 tepe faktörü kapasitesi vardır. Daha küçük basamaklı dalgalı modellerin yaklaşık olarak tam yükte 1.6, 1/2 yükte 2 tepe faktörü kapasitesi vardır. Kaliteli KGK sistemleri, herhangi bir tepe faktörüyle bilgisayar tipi yüklere uygun peak voltajı vermek için tasarlanmıştır.

Harmonik ve THD (Total Harmonic Distortion, Harmonik Bozunum)

Belirli bir frekanstaki tüm periyodik dalga şekilleri kendi frekansının katlarındaki sinüs dalgalarının toplamına eşittir. Toplanarak periyodik dalgayı oluşturan sinüs dalgalarının her birine harmonik denilmektedir. Birinci harmonik analizi yapılan periyodik işaretle aynı frekanstadır ve temel bileşen olarak adlandırılır. İkinci harmonik temel bileşenin frekansının iki katıdır. Genel olarak ifade edilecek olursa n. harmoniğin frekansı temel bileşenin frekansının n katıdır.

Örnek olarak frekansı 50 Hz olan bir dalganın bazı harmoniklerinin frekansı şu şekildedir:

Temel Bileşen ( 1.Harmonik ) 50Hz
2.Harmonik 100Hz
3.Harmonik 150Hz
4.Harmonik 200Hz
5.Harmonik 250Hz
6.Harmonik 300Hz

Harmonik bozunum ise elektriksel kirliliğin bir ifadesidir. Eğer harmonik bozunumların toplamının (THD) belirli sınırların üzerinde bazı elektriksel problemlere neden olmaktadır. Örnek olarak akım harmoniklerinin yüksek olması kabloların aşırı ısınmasına ve zarar görmesine neden olabilir. Elektrik motorlarında da aşırı ısınmaya, gürültülü çalışmaya ve tork salınımlarına neden olmaktadır. Kapasitörlerde de aşırı ısınmaya, bunun sonucu dielektrik denen birbirinden yalıtılmış plakaların delinmesine neden olabilmektedir. Ayrıca işlemciler elektronik göstergeler, LED’ler harmonik bozunumlardan etkilenmektedir.

Gerilim ve akımda meydana gelen harmonik bozunumlarının (THD) kaynağı non-lineer yüklerdir. Non-lineer yükler arasında KGK’lar, motor yol vericileri, motor sürücüleri, bilgisayarlar ve elektronik aydınlatma ve kaynak makineleri vardır. Ayrıca tüm güç elektroniği dönüştürücüleri şebekedeki harmonik bozunumu arttırıcı etki gösterirler.

Bir işaretin harmonik bozunumunun matematiksel ifadesi;

Sinüs (Sinüzoidal) Dalga:

Birim çember (yarıçapı 1 birim olan çember) yarıçapının sıfır derece ile 360 derece arasında döndürülmesiyle birim çember yarıçapının y eksenine düşen izdüşümleri sinüs dalgayı oluşturmaktadır.

Örnek olarak birim çember yarıçapının x ekseni ile açısı yaptığı değerdeki noktada sinüs

birim çemberin etrafında Matematikte genliği -1 ile +1 arasında değişen temel bir dalga formudur. Teknik manada şebeke büyüklüklerinin zamana göre değişiminin bu temel dalganın bir fonksiyonu olarak değiştiğini ifade etmekte kullanılır.


Şebeke büyüklüklerinin temel sinüs dalgasının bir fonksiyonu olarak değiştiğinin bir ifadesidir. Sinüs sinyali ile sinüzoidal sinyal arasında bir fark yoktur.

Sinüs Benzeşimli (Kısmi Kare Dalga Eviriciler):

Çıkışı bir fazlı olan eviricilerde darbe genişlik modülasyonu ve giriş doğru gerilim ayarı gibi yöntemler uygulamaksızın, çıkış geriliminin frekans ve genlik olarak ayarlaması yapılabilir. Dalga şekli kara dalgaya benzemekle beraber, belirli aralıklarda gerilimin yok edilmesi ilkesi ile çalışmaktadır. Çıkış geriliminin belirli aralıklarında sıfır gerilim bölgeleri oluşturulmakta, böylece gerilim ayarı yapılmaktadır.


Örnek olarak yukarıda verilen sinüs benzeşimli KGK’nın çıkışı incelenebilir. Evirici çıkışının bir periyottaki doluluk (D) ve boşluk (d) miktarları değiştirilerek çıkış geriliminin RMS (etkin) değeri sabit tutulmaktadır. Gerilimin tepe değeri 220V’tan büyük ise RMS değerin 220V olabilmesi için belirli bir boşluk oranı bırakılmaktadır. DC gerilim seviyesi düştükçe (akülerin boşalmasıyla) RMS değerin sabit kalması için darbelerin doluluk oranı arttırılır.

EMI-RFI:

Anahtarlamalı bir çeviricide akım ve gerilimde çok hızlı değişimler meydana geldiği için yüksek frekanslı salınımlar oluşmaktadır. Bu salınımlar diğer elektronik devrelerde ve güç elektroniği çeviricisinin kendi iç çalışmasında bozucu elektromanyetik girişimlere neden olurlar. Bu girişim EMI (Electromagnetic Interference) olarak adlandırılır. EMI radyasyon ve iletim olmak üzere iki biçimde iletilir. Anahtarlamalı güç elektroniği devreleri, kendilerini besleyen elektrik sistemine güç kabloları üzerinden iletim biçiminde gürültü yayarlar. Bu gürültü uzaya radyasyon yoluyla yayılan gürültünün birkaç katı daha büyüğüdür. Güç elektroniği devrelerinin metal gövde içine alınmaları, radyasyon yoluyla yayılan elektromanyetik kirliliği büyük ölçüde azaltır.


Yukarıdaki şekilde gösterildiği iletimsel gürültü fark-konumlu ve ortak-konumlu olmak üzere iki çeşide ayrılır. Fark konumlu gürültü incelemesinde, fazlar arası gerilimin veya akımın gürültüleri incelenir. Ortak-konumlu gürültüde ise faz-nötr gerilimdeki ve faz ve nötr hatlarındaki akımın gürültüleri ele alınır. Güç elektroniği çeviricilerinin gerek giriş tarafında gerekse de çıkış tarafındaki hatlarında, hem fark-konumlu hem de ortak konumlu gürültüler bulunmaktadır. Bunların giderilmesi için çeşitli filtre devreleri kullanılmaktadır.

Yukarıda gösterilen anahtarlama dalga şekli, açma kapama yapan güç elektroniği devrelerinde oluşan dalganın tipik örneğidir. Çok kısa bir yükselme ve düşme süresi olduğu için bu dalga, azımsanamayacak büyüklükteki enerjiyi şebeke frekansından çok yüksek olan radyo frekanslı (RF) harmonikleri içerir.

Bir doğrultucuda fark konumlu gürültü, şebeke kapısındaki hat üzerinden güç sistemine yayılır. Benzer şekilde, çıkış kapısındaki gürültü doğru gerilim hattı üzerinden yüke geçer. Bunlara ek olarak, elemanlar arasındaki kapasitif bağlaç ve devreler arasındaki manyetik kavrama nedeniyle oluşan iletim yollarında da gürültü meydana gelmektedir.

Ortak-konumlu gürültünün yayılması kaçak elektrik ve manyetik alanları ve kaçak kapasiteleri üzerinden oluşur. Kaçak kapasiteleri iki farklı fazdaki devreler arasında oluşabileceği gibi, bir faz devresiyle toprak arasında da oluşabilir. Güvenlik nedeniyle, güç elektroniği devrelerinin çoğu topraklanmış bir gövde içine alınmıştır. Toprak hattında meydana gelen gürültü, EMI gürültüleri arasındadır.

Elektromanyetik Girişim (EMI), Radyo Frekanslı Girişim (RFI) yüksek frekansta anahtarlamadan kaynaklanan bazı sinyallerin manyetik yolla havaya, elektriksel yolla şebekeye doğru yönelmesidir. Eğer bu girişimin frekansı radyo frekansına yakınsa RFI olarak isimlendirilir.

VFI (Voltage Frequency Independent)
KGK çıkış gerilimi, kaynak (şebeke) gerilimi ve frekansından bağımsız yapıdadır.
VI (Voltage Independent)
KGK çıkış gerilimi, kaynak frekansına bağımlı ama gerilim değişikliklerini düzenleyebilen yapıdadır.
VFD (Voltage Frequency Dependent)
KGK çıkış gerilimi, kaynak gerilimine ve frekansına bağımlı yapıdadır.

PFC (Power Factor Correction, Güç Faktörü Düzeltmesi)

Diyot ve tristörlerle elde edilen doğrultucular, yük tarafından çekilen akımın her anında şebekeden akım çekmezler. Şebeke geriliminin tepe noktaları etrafında girişten akım çeker. Sinüzoidal şebeke geriliminin tepe noktaları etrafında DC filtre kondansatörünün şarj akımı ve yük akımının toplamı şebekeden çekilirken, sinüzoidal şebeke geriliminin diğer bölgelerinde yük akımı kondansatörde depolanan DC gerilimden sağlanır.

Sinüzoidal giriş geriliminin her bölgesinde gerilimle orantılı bir akım çekilmediğinden gerilimdeki çökmeler de sadece akımın çekildiği tepe bölgelerinde olur. Böylece AC giriş gerilimi tam sinüzoidal olmaktan çıkar, bozuk bir sinüzoidal gerilim olur. Tam sinüzoidal olmayan bir AC gerilim, AC ile çalışan tüm yüklerde verimsizliklere ve aşırı ısınmalara neden olur. Ayrıca sinüzoidal olmayan akım çeken devrelerin güç faktörü 1’den düşük olduğundan aynı gücü elde etmek için daha fazla akım çekilmesi gerekir. Bu da iletken kesitlerinin daha yüksek akımlar için artırılmasını gerektirir. Bu nedenlerle şebeke geriliminden sinüzoidal akım çeken ve güç faktörü 1’e yakın olan, yani şebeke gerilimini bozmayan ve gereksiz yüksek akımla yüklemeyen doğrultucular önem kazanmakta ve tercih edilmektedir.

Aktif güç faktörü düzelten doğrultucular KGK’nın yapısına göre 1 fazlı veya 3 fazlı olabilir. Giriş akımının sinüzoidal olabilmesi için giriş akımının giriş gerilimine benzetilmesi sağlanır. Bu amaç için darbe genişlik modülasyonu kullanılarak bir transistör anahtarlanır. Transistörün iletimde ve kesimde kaldığı süreler darbe genişlik modülasyonu ile değiştirilerek akımın sinüzoidal olması sağlanır. PFC’li KGK’larda güç faktörü 0,99 ve giriş akım harmonikleri %5’in altında olmalıdır.

Avantajları:

• Giriş akımı sinüzoidal olduğu için şebeke geriliminde bozulmalara ve gereksiz yüksek akımlara neden olmaz.

• Giriş akımı, DC çıkış gerilimi ve yük akımı değerleri bir kontrol devresi ile istenilen değerlerde tutulabilir.

• Çıkış gerilimi ve akımı istenilen değerlerde sınırlandırılabileceği için hem eviricide, hem de akü grubunun şarj edilmesinde kullanılabilir.

Dezavantajları:

• Diğer doğrultucu türlerine göre daha fazla elemanla elde edildiği için boyutları ve maliyeti yüksektir.
• Diğer doğrultucu türlerine göre kayıpları daha fazladır ve verimi daha düşüktür.
• Devrenin tasarımı ve optimizasyonu zordur. Yüksek derecede güç elektroniği bilgisi gerektirir.
• Yüksek gerilimde anahtarlama yapıldığından elektromanyetik gürültü kaynağıdır, elektromanyetik gürültünün mutlaka filtre edilmesi gerekir.
IGBT(Insulated Gate Bipolar Transistor = Kapıdan yalıtımlı bipolar transistor)

Güç MOSFET’i ve bipolar transistor özelliğinin tek bir yapıda birleştiği bir anahtarlama elemanıdır. Giriş karakteristiği güç MOSFET’ine çıkış karakteristiği bipolar transistor benzeyen izole kapılı bir elemandır. KGK’larda anahtarlama hızları ve iletim kayıplarının küçüklüğü sebebi ile tercih edilen bir elemandır. Tristörlere göre daha pahalı ancak daha sağlıklıdır.

PWM (Pulse Width Darbe Genişlik Modülasyonu):

Belirli bir frekanstaki bir sinyalin çalışma oranının (D) başka bir giriş sinyali ile kontrol edilmesi olayına darbe genişlik modülasyonu denir. Darbe genişlik modülasyonu bir çok elektrikli alette, anahtarlamalı güç kaynakları ve kuvvetlendiricilerin kontrol devrelerinde kullanılmaktadır
Çalışma oranı D aşağıda gösterildiği gibi th zamanının işaretin periyodu olan Ts zamanına bölünmesi olarak tanımlanır.

SPWM ((Sinüs Dalgalı Darbe Genişlik Modülasyonu):

PWM yöntemi kullanılarak sinüs işaretinin elde edilmesidir. Bu yöntem sayesinde anahtarlama elemanını (IGBT, MOSFET) her periyot boyunca belirli bir oranlarda iletime ve kesime geçirerek sonuçta değişken genlikli sinüs işareti elde edilebilmektedir. SPWM ile anahtarlama elemanı üzerinde yalnızca anahtarlama anında kayıplar meydana gelir. Aksi taktirde anahtarlama elemanının (güç transistorleri) lineer (doğrusal) bölgede çalıştırılmasıyla daha fazla kayıp meydana gelmektedir.

Aşağıda gibi anahtarlama elemanının SPWM çıkışı ve bu çıkışın filtre edildikten sonraki sinüs şekli görülmektedir.

Surge faktörü

Bu terim, çoğu zaman anlamı daha farklı ve alakasız olan KGK’nın surge bastırma özelliği veya surge engelleyicilerin özellikleriyle karıştırılıyor. Surge faktörü KGK’nın anlık aşırı yük kapasitesine işaret eder ve start-up sırasında geçici ekstra yüke ihtiyacı olan yükleri çalıştırabilme kabiliyetinin ölçüsüdür. Motorlar ve sabit diskler yüksek surge faktörüne sahip yüklere örnektir.

5.25” sabit disk sürücüsüne sahip sistemlerde surge faktörü sabit durum güç harcamasının yaklaşık 1.15 katıdır. 8”, 10” veya 15” lik daha büyük sistemlerde surge faktörü sabit durum güç sarfiyatının yaklaşık 1.5 katıdır.

Surge faktörü iyi KGK sistemleri, KGK tam yükteyken bile tipik sabit disk yüklerini çalıştırabilecek surge faktörü yeteneğine sahiptir. Çok geniş form faktörlü sabit disk sürücülü (8” üstü) sistemlerde daha büyük boyut, KGK’nın güvenlik sigortasını kullanmasını önlemek için gerekli olabilir.

Sag

Sag (çöküntü) surge’ün zıttıdır. Bunlar uzun süreli düşük gerilim durumlarıdır. Topraklama hataları, zayıf güç sistemleri, büyük elektriksel yüklerin ani start-up’ları gerilim çöküntülerinin tipik sebepleridir. Yıldırım düşmesi de ayrıca çöküntülerin önemli bir nedenidir. Çöküntüler, bilgisayarlara karşı ciddi bir tehdit oluşturabilir. Çöküntüler disk sürücüleri yavaşlatabilir, okuma hatalarına ve hatta çökmelerine sebep olabilir.

Spike

Bilgisayar çalışmalarını sekteye uğratabilecek hatta ekipmana zarar verebilecek yüksek genlikli anlık olaylardır. Spike çeşitli nedenlerden kaynaklanabilir. En önemli neden yakın, uzak bir yere veya enerji iletim hatlarına düşen yıldırımlardır. Bunlar gerilimde büyük sıçramalara neden olabilirler.

Spike oluşturan diğer olaylar, büyük elektronik yüklerin veya şebekenin açılıp kapanması ve statik deşarjdır. Spike sonucunda oluşabilecek en yıkıcı olay donanımın zarar görmesidir. Yüksek gerilim darbeleri mikroçip yollarında (traces) delikler açabilir. Bazen bu hasar hemen kendini gösterir; bazen de olaydan günler, haftalar boyunca kendini göstermeyebilir. Zarar görmüş data, yazıcı, terminal veya data işleme hataları daha az tehlikeli sonuçlardır.

Surge

Bir periyottan uzun süren aşırı gerilimlerdir. Surge, büyük miktarda güç çeken hattaki bir cihazın aniden durması veya kapatılması sonucu oluşabilir. Şebekeler büyük yükleri hat dışında anahtarladıkları zaman surge oluşabilir. Bir surge’ün büyüklüğünden çok süresi önemlidir. Uzun veya sık surge’ler bilgisayar donanımına hasar verebilir.

Gürültü

Normal sinüs dalganın üzerine binen çeşitli yüksek frekans darbeleri için kullanılan kollektif bir terimdir. Genliği birkaç mV’den birkaç V’ye kadar değişebilir. Özellikle tehlikeli bir problem, radyo frekans (RF) gürültüsüdür. RF gürültüsü, elektrik kabloları üzerinde dolaşan yüksek frekanslı sinyallerden oluşur. RF gürültüsü, yıldırım çarpması, radyo iletimleri ve bilgisayar güç kaynakları tarafından yaratılabilir. Gürültü, hatalı data iletimine ve bilgisayar işlem, yazıcı ya da terminal hatalarına sebep olabilir.

Brownout

Dakikalar, hatta saatler süren uzun süreli düşük gerilim durumlarıdır. Tepe akım isteği kapasitenin üzerinde olduğu zaman şebekeler tarafından yaratılırlar. Brownout, lojik devre ve disk sürücüleri düzgün çalışmaları için gerekli gerilimden mahrum bırakarak hatalı çalışmalarına veya donanım hasarlarına sebep olurlar.

Blackout

Dakikalar, saatler hatta günler süren 0 (sıfır) gerilim durumlarıdır. Enerji dağıtım şebekesine, taşıyabileceğinden daha fazla yük bindirildikçe daha sık meydana gelirler. Blackout, topraklama hataları, kazalar ve doğal afetler yüzünden oluşabilir. En mühim etkisi sistem çökmelerine sebep olmasıdır. Güç aniden kesildiğinde disk sürücüler veya diğer sistem bileşenleri zarar görebilir.

Galvanik İzolasyon:

KGK’larda evirici çıkışının bir çıkış trafosu üzerinden yüke verilmesini ifade eder. Bu şekilde yük yalıtımlı bir kaynaktan beslenmiş olur. Aynı zamanda bu trafo filtrelemeye de etki ederek çıkışın daha düzgün olmasını sağlar. çıkış trafosunun bir diğer etkisi ise yükü aşırı gerilimlerden korumaktır. Örneğin KGK yıldırım düşmesi gibi yüksek gerilime maruz kaldığında çıkıştaki yük bu izolasyon trafosu sayesinde etkilenmez.

Watt Veya Volt-Amper

Çoğu insan, KGK yükü boyutlandırması için kullanılan Watt ve Volt-Amp (VA) arasındaki ayrımda karışıklığa düşer. Birçok üretici de bu konuda, bazen iki büyüklüğü hatalı bir şekilde eşit ele alarak bu karışıklığa sebep olmaktadırlar.

Büyük sistemler daima VA ile ölçülür. Karışıklık, büyük sistemlerin (1 kVA - 500 kVA) Watt yerine VA ile ölçülmesine bağlı olarak küçük (1000 VA altı) KGK pazarı için geçerlidir. Küçük KGK sistemleri için Watt derecelendirilmesinin kullanımı, küçük KGK kullanıcısının “Watt” kavramına aşina olmasındandır. Fakat VA derecelendirme sistemi KGK’nın yükünü karşılamada daha iyidir. Bu doğrudur çünkü bir KGK’nın çıkış kapasitesini sınırlayan temel faktör, onun çıkış akımı kapasitesidir ve bu faktör, “Watt” dan daha çok VA derecelendirilmesine uygundur.

Watt değeri, daima VA değerine eşit veya ondan küçük olmalıdır.
AC güç ölçümleri aşağıdaki gibi ilişkilendirilebilir:

Watt = VA * Güç Faktörü = Volt * Amper * Güç Faktörü
(Volt = 110 veya 220
Amper = yük akımı
Güç Faktörü = 0 ve 1 arasında )


0 ve 1 arasında bir sayı olan güç faktörü, yüke yararlı enerji sağlayan yük akımının parçasıdır. Sadece bir elektrikli ısıtıcıda veya bir ampülde güç faktörü 1’e eşittir; diğer bütün ekipman için yük akımının bir kısmı yüke güç sağlamadan yüke girer ve çıkar. Distorsiyon veya reaktif akımdan oluşan bu akım, elektronik yükün doğasının bir sonucudur. Yüke bağlı olarak zorla varolan distorsiyon veya reaktif akım, VA değerinin Watt değerinden büyük olmasına yol açar. Watt derecelendirme sistemi, VA sisteminde güç faktörünün 1 olduğu özel bir durum olarak düşünülebilir.

Bir Bilgisayarın Watt Cinsinden Değeri VA Değerinin %60 - %70’idir
Tüm modern bilgisayarlar, anahtarlama tipi konvertörün giriş özelliklerine bağlı olarak 0.6 ile 0.7 arası güç faktörüne sahip kapasitör girişli anahtarlamalı güç kaynağına sahiptir. Kişisel bilgisayarların güç faktörü 0.6’ya ve daha büyük sistemlerin ise 0.7’ye yakındır. “Güç faktörü düzeltilmiş güç kaynağı” adlı güç kaynağı yeni olarak tanıtıldı. Bu tip güç kaynağı için giriş güç faktörü 1’e eşittir. Yakın gelecekte bu güç kaynakları yaygın olarak kullanılacaktır.

Bir Bilgisayar Yükü İçin KGK Watt Cinsinden Değer VA Değerinin Daima %60-%70’idir.
KGK sistemleri VA sınırlı cihazlar olduğu için tüm bilgisayar yükleri 0.6 ile 0.7 arası güç faktörüne sahiptir. Bilgisayar tipi yükler için KGK’nın Watt cinsinden değeri KGK VA değerinin %60-%70’i olmalıdır.

KGK Üreticileri “Watt” Dedikleri Zaman VA İma Edebilirler
Bir KGK üreticisi ayrı bir güç faktörü veya VA değeri olmadan bir KGK Watt değeri belirlerse kullanıcı, bu değerin ‘1’ güç faktörünü kullandığını göz önünde tutmalıdır. Bu, üreticinin ürünü için VA değeri verdiği ve bilgisayar yükleri için Watt değeri bunun %60-70’i olacak demektir. Yük boyutları örneklerinde yük akımıyla yük geriliminin çarpımının KGK Watt değerinden küçük olması gerektiği üretici tarafından genellikle belirtilir. Bu bir sırdır çünkü bu değer Watt cinsinden değil VA cinsindendir. Bundan dolayı 100W’lık bir KGK 100W’lık ampulü taşıyabilir fakat sadece 65W’lık bilgisayar kapasitesi olacaktır.

Çoğu Bilgisayarın Güç İhtiyaçları VA İle Verilir
Çoğu üretici güç ihtiyaçlarını VA veya Amp olarak verir (Amp durumunda, AC gerilimi ile çarpın). Son olarak üreticiler bilgisayar ekipmanı için Watt değerleri vermeye başladılar. Fakat VA hala en genel kullanılanı. Bundan dolayı bir KGK sistemini VA ile ölçmek yük için boyutlandırırken çoğu durum için en az karışık olanıdır. APC, tüm KGK ürünleri için VA ve Watt değerlerini vermektedir. Ürünün model numarası VA değerini içerir ve bu değer 0.65 ile çarpılırsa Watt değeri elde edilir.

Örnek:
Bir sistemin güç tüketim değerleri aşağıda ölçüldüğü gibidir:
ToplamWatt = 230 W
Toplam Amp = 3.04 A
AC Gerilim = 120 V
Toplam VA = 365 VA
Güç Faktörü = 0.63  
Benzer sonuçlar 230V AC gerilimi için de elde edilmiştir.
Cold Start:

KGK’nın girişinde şebeke yoksa ve cihaz kapalı durumda ise KGK çalışabilmek için aküden çalıştırılmaya gerek duyar. Bu durumdaki KGK’yı çalıştırmaya Cold Start denmektedir.
Soft Start (Yumuşak Kalkış):

Bir sistemdeki güç ünitesinin her çalıştırıldığında, minimum güçle çalışmaya başlayıp, maksimum güce belirli bir yumuşak ivmeyle otomatik olarak çıkmasıdır. Motorların ve KGK’ların çalıştırılmaya başlamasında enerji hattının ve sistemin güvenilir çalışmasında gerilim veya akım sıçramalarının önlemek amacıyla kullanılmaktadır.

KGK giriş enerjisi kesildikten sonra jeneratör veya yeniden şebekeye geçişte KGK yükünün belirli bir aralıkta yumuşak olarak kaynağa geçmesini sağlayan standart bir özelliktir. Eğer bu opsiyon alınmış olan KGK’da bulunmuyorsa KGK enerji kesildikten sonra jeneratör / Şebekeye geçişte bir darbe akımı verecek ve özellikle jeneratörün devrini düşürerek jeneratör frekansının dalgalanmasına hatta jeneratörün bayılmasına neden olacaktır. Bu nedenle büyük güçlü On-Line KGK’larda zorunlu olarak bulunması gereken bir özelliktir. UPS aldıktan sonra bunu kontrol etmenin en güzel yolu UPS giriş akımını bir pense ampermetre ile veya kendi panonuzdan gözleyerek 10 saniyelik yumuşak geçiş süresince ampermetrenin yavaşça yükseldiğini izlemektir.
MTBF(Mean Time Between Failures)

Bir sistemin parçalarının ve birimlerinin bozulma oranlarının analizidir. Bu analizlerde kullanılan genel modeller vardır. Bu modeller parçaların hata oranlarının hesaplanması için gerekli prosedürleri sağlarlar. Hesaplanan bu hata oranları kullanılarak da MTBF değeri hesaplanabilir. Güç kaynaklarının güvenilirliği de birimi saat olan MTBF kullanılarak değerlendirilebilir.
MTTR(Mean Time To Repair)

MTTR sistemlerin bakım ve onarımlarıyla ilgili bir kavram olup, bir sistemdeki veya üründeki tüm değişebilir parçaların bakım ve onarımını yapmak için gerekli olan ortalama tahmini zamandır. Sistemin tamir edilebilme süresi tahmini sistemde bir arıza olması durumunda ne kadar sürede tamirinin yapılacağını ifade ettiği için sistemlerin güvenirliğini belirleyici etkenlerdendir.
Inrush Akımı (Boşta devreye girme akımı)

Anahtarlamalı güç kaynaklarının ilk çalışmaya başladıkları anda yapılarındaki kapasite ve endüktanslardan dolayı çektikleri geçici yüksek akımlardır. Yüksek değerli filtre kapasitansları ilk başta kısa devre gibi davrandıkları için yükselme zamanı kısa dalgalı akım çekerler. Bu akımlar genellikle şebekeye bağlı diğer cihazlara zarar verebilirler.
Demeraj akımı:

Elektrik motorlarının yön değiştirmesi veya kalkınma anında sistemden nominal akımın 3-5 katı fazla akım çekmesidir. Bu olaya motorun geçici rejimidir ve 4-5sn sürer daha sonra motor nominal değerinde akım çeker. Bu sırada aşırı yüklenmeden dolayı motorun bağlı olduğu enerji hattında da gerilim düşebilir. Demeraj akımının azaltılması ve gerilim düşmesini önlemek için, motora yol verilmesi yıldız/üçgen bağlantıyla yada soft-start (yumuşak kalkış) yöntemleri gibi statik yol verme veya motor kontrol cihazları kullanılmasıdır.

Bu sistem KGK, motor veya jeneratör olabilir. Tüm bu sistemlerde girişe uygulanan enerjinin bir kısmı sürtünme kaybı ve/veya elektriksel kayıplardan dolayı ısı enerjisine dönüşür ve sistemin veriminin düşmesine neden olur.

Motorda giriş elektriksel, çıkış mekanik güçtür, jeneratörde giriş mekanik, çıkış ise elektriksel güçtür. Her iki sistemde de sürtünme ve elektriksel kayıplar verimi düşürür.

KGK’da ise giriş de çıkış da elektriksek güçten oluşur. Verimi düşüren etkenler elektriksel anahtarlama elemanları (IGBT, tristör), trafolar, şoklar, çıkış ve giriş filtreleri, kontrol-ölçüm devre kartları ve kayıplardan dolayı ortaya çıkan ısı enerjisini cihaz dışına atmak için kullanılan soğutma fanlarıdır.

Ayrıca KGK’yı evirici ve doğrultucudan oluşan iki ayrı parçadan oluştuğu düşünülürse KGK’nın verimi evirici ve doğrultucu verimlerinin çarpımına;

SNMP (Simple Network Management Protocol)

Bu modül ile TCP/IP protokolü sayesinde KGK’ya bağlı bir PC gerektirmeden KGK'nın WAN veya LAN ağının bir elemanı gibi (Internet ve ağ üzerinden) izlenmesini sağlar. Ağ tabanlı erişimi desteği sayesinde KGK’ya gerçek zamanlı olarak erişilebilir. SNMP Modülü ile birlikte verilen yazılım ile ağa bağlı birden fazla KGK görüntülenebilir ve KGK’dan alınan bilgiler işlenebilir.

Kaynaklar
1 - N. Mohan, T. M. Undeland, W. P. Robbins, (Çevirenler: Nejat Tuncay, Metin Gökaşan, Seta Boğosyan) Güç Elektroniği Çeviriciler, Uygulamalar ve Tasarım, Literatür, 2003
2 - O. Gürdal, Güç Elektroniği Analiz, Tasarım, Simülasyon, Nobel Yayın, 2000
3 - O. Gürdal, Güç Elektroniği Analiz, Tasarım, Simülasyon, Nobel Yayın, 2000
4 - İ. İlisu, Elektrik Tesislerinde Topraklama Yönetmeliği, Yeni Yönetmeliğin Getirdikleri, 2002
www.gamatronik.com
www.denizyildirim.com
spc

Ana Sayfa   |   UPS   |   Kuru Akü   |   Regülatör   |   Site Haritası   |   İletişim

spc

AC/DC Elektronik Sist. San. ve Tic. Ltd. Sti.

Tel : 0212 320 20 07   -   info@acdc.com.tr

spc18 yıl tecrübe

facebook      twitter      google plus      facebookta paylas

enaltlogolar